Wereldwijd hebben meer dan 300 miljoen mensen last van depressie, en vrouwen lopen bijna twee keer zoveel kans om hieraan te lijden als mannen. Een belangrijke reden hiervoor? Hormonale schommelingen tijdens de menstruatiecyclus, die een aanzienlijke invloed kunnen hebben op de stemming, de cognitieve functies en de emotionele regulatie. Ondanks de hoge prevalentie wordt het verband tussen menstruatie en geestelijke gezondheid nog steeds te weinig gediagnosticeerd en behandeld, waardoor veel vrouwen in verwarring verkeren, onvoldoende ondersteuning krijgen of een verkeerde diagnose krijgen.
Inzicht in de invloed van de menstruatiecyclus op de geestelijke gezondheid
De menstruatiecyclus bestaat uit vier fasen:
- Menstruatiefase (dag 1 - 5): de bloeding begint, de hormoonspiegels zijn laag.
- Folliculaire fase (dag 6 - 14): het oestrogeengehalte stijgt, de stemming verbetert vaak.
- Eisprong (rond dag 14): piek in oestrogeengehalte, mogelijk emotionele gevoeligheid.
- Luteale fase (dag 15 - 28): het progesterongehalte stijgt, het oestrogeengehalte daalt – in deze fase hebben veel vrouwen last van stemmingswisselingen.
Hormonale mechanismen achter stemmingswisselingen
- Oestrogeen verhoogt het gehalte aan serotonine, dopamine en GABA – neurotransmitters die de stemming, de slaap en angst reguleren.
- Progesteron, vooral bij hoge concentraties, kan een kalmerend effect hebben en kan bijdragen aan vermoeidheid, prikkelbaarheid en emotionele instabiliteit.
- Cortisol, het stresshormoon, kan de hypothalamus-hypofyse-gonadale (HPG) as verstoren, wat kan leiden tot onregelmatige cycli en een verslechtering van de geestelijke gezondheid.
PMDD, PMS en PME: wat is het verschil?
- PMDD - Premenstruele dysforische stoornis – ernstige stemmingsstoornis in de luteale fase, prevalentie:~8% van de menstruerende vrouwen, belangrijkste symptomen: depressie, woede-uitbarstingen, zelfmoordgedachten.
- PMS - Premenstrueel syndroom – milde tot matige lichamelijke en emotionele symptomen, prevalentie: ~ 75% van de menstruerende vrouwen, belangrijkste symptomen: een opgeblazen gevoel, prikkelbaarheid, somberheid.
- PME - Premenstruele verergering – verergering van bestaande psychiatrische aandoeningen vóór de menstruatie; prevalentie: komt vaak voor bij vrouwen met depressie of een bipolaire stoornis; belangrijkste symptomen: verergering vande basissymptomen.
De nieuwste onderzoeksinzichten
Recente studies benadrukken het cyclische karakter van depressieve symptomen en de noodzaak van zorg op maat:
- Uit een onderzoek uit 2024, gepubliceerd in BMC Women’s Health, bleek dat depressieve symptomen aanzienlijk variëren gedurende de menstruatiecyclus, met individuele symptoomverloop en dagelijkse schommelingen. Beoordelingen in de namiddag bleken het meest betrouwbaar.
- In een redactioneel artikel uit 2025 in *Frontiers in Psychiatry* werd opgeroepen tot meer bewustwording en klinische herkenning van PMDD en PME, waarbij werd opgemerkt dat deze aandoeningen in vergelijking met postpartumdepressie nog steeds onvoldoende zijn onderzocht.
- Uit onderzoek van het IJFMR blijkt dat chronische stress en angst de regelmaat van de menstruatie kunnen verstoren, wat kan leiden tot kortere cycli, amenorroe en een verslechtering van de geestelijke gezondheid.
Waarom is het zo belangrijk om naar je lichaam te luisteren?
Veel vrouwen doen emotionele schommelingen af als ‘gewoon hormonen’, maar als je deze patronen negeert, kan dat de diagnose vertragen en de symptomen verergeren. Naar je lichaam luisteren betekent:
- Het bijhouden van emotionele en lichamelijke symptomen gedurende je cyclus;
- Erkennen wanneer hormonale veranderingen je mentale helderheid beïnvloeden;
- Hulp zoeken wanneer de symptomen het dagelijks leven belemmeren.
Wat kun je doen?
Hieronder vind je wetenschappelijk onderbouwde strategieën om je geestelijke gezondheid gedurende je hele cyclus te ondersteunen:
Houd je cyclus en je stemming bij
- Gebruik apps zoals Clue, Flo of een eenvoudig dagboek om emotionele veranderingen bij te houden. Let op patronen in prikkelbaarheid, verdriet of angst.
Zorg goed voor jezelf, rekening houdend met je cyclus
- Folliculaire fase: neem deel aan sociale activiteiten, stel doelen;
- Luteale fase: geef voorrang aan rust, verminder stress en vermijd ingrijpende beslissingen.
Zoek professionele hulp
- Psychiaters en gynaecologen kunnen samenwerken bij het opstellen van behandelplannen;
- Cognitieve gedragstherapie (CGT) en SSRI’s kunnen effectief zijn bij PMDD;
- Hormonale behandelingen (bijvoorbeeld de anticonceptiepil) kunnen helpen bij het reguleren van stemmingswisselingen.
Levensstijl is belangrijk
- Eet magnesiumrijke voedingsmiddelen (bladgroenten, noten) om PMS-klachten te verminderen;
- Ga regelmatig sporten om de aanmaak van endorfine te stimuleren;
- Geef prioriteit aan slaaphygiëne en stressvermindering.
Het doorbreken van het taboe rond menstruatie en geestelijke gezondheid is niet alleen een maatschappelijke noodzaak, maar ook een vereiste voor de volksgezondheid. Al veel te lang worden hormonale stemmingswisselingen, menstruatiegerelateerde depressies en reproductieve psychiatrie gebagatelliseerd, geminimaliseerd of verkeerd begrepen. Door deze stilte moeten miljoenen vrouwen emotionele turbulentie doorstaan zonder erkenning, steun of passende zorg.
Het is tijd om daar verandering in te brengen.
- Praat er openlijk over: Maak gesprekken over mentale gezondheid tijdens de menstruatie normaal in gezinnen, op scholen, op het werk en in klinieken. Emotionele schommelingen die verband houden met de cyclus zijn reëel, en het erkennen ervan is de eerste stap naar genezing.
- Steun een inclusief gezondheidsbeleid: Pleit voor systemen die rekening houden met de specifieke behoeften op het gebied van geestelijke gezondheid van mensen die menstrueren, waaronder toegang tot cyclusgerichte therapie, hormonale onderzoeken en geïntegreerde zorg.
- Zet je in voor reproductieve psychiatrie: Zet je in voor de integratie ervan in de reguliere geestelijke gezondheidszorg. Professionals in de geestelijke gezondheidszorg moeten worden opgeleid om te begrijpen hoe hormonale schommelingen van invloed zijn op de stemming, cognitie en psychiatrische aandoeningen.
Door naar ons lichaam te luisteren, onze cycli bij te houden en zonder schaamte hulp te zoeken, krijgen we weer zeggenschap over ons emotionele welzijn. En door ons uit te spreken, effenen we de weg naar een toekomst waarin niemand te horen krijgt dat ‘het gewoon hormonen zijn’ als ze het moeilijk hebben. Geestelijke gezondheid in verband met de menstruatie is geen nichekwestie – het is een essentieel onderdeel van de gezondheid van vrouwen, mensenrechten en wereldwijd welzijn. Laten we het dan ook zo behandelen.
Bronnen:
- BMC Women’s Health – Depressieve symptomen in verband met de menstruatiecyclus, https://bmcwomenshealth.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12905-024-03438-9
- Frontiers in Psychiatry – Psychiatrische aandoeningen gedurende de menstruatiecyclus, https://www.iapmd.org/research
- IJFMR – Invloed van geestelijke gezondheid op de regelmaat van de menstruatie, https://www.frontiersin.org/journals/pharmacology/articles/10.3389/fphar.2025.1528544/full
Dit artikel is uitsluitend bedoeld voor educatieve doeleinden. Het vormt geen medisch advies of diagnose. Als u symptomen van depressie of emotionele problemen ervaart, raadpleeg dan een gekwalificeerde zorgverlener.
Foto: met dank aan Pinterest
